1. Zarys dziejów

Osiek należy do najstarszych miejscowości o charakterze obronnym na Pomorzu Nadwiślańskim1. Z dokumentu Dagome iudex (ok. 992 r.) wiadomo, że wchodziło ono w skład państwa Mieszka I. Chrześcijaństwo docierało na Pomorze Wschodnie zapewne w X-XI wieku Może nawet św. Wojciech je głosił? Według jednej z hipotez, wysuniętej przez ks. Kamila Kantaka, a rozbudowanej przez Stanisława Mielczarskiego, św. Wojciech szedł do Gdańska i Prus przez Pomorze, od Wyszogrodu (Fordon) przez Świecie, Jeżewo, Osiek, Skórcz, Grabowo, Bobowo, Gorzędziej lub Starogard, czyli "szlakiem bursztynowym", nazywanym także via mercatorum lub "Drogą Królewską"2 . Hipotezę tę zdają się potwierdzać stare podania, legendy i tytuły kościołów (Bobowo, Gorzędziej). Po chrzcie Mieszka wiara Chrystusowa szerzyła się najpierw po grodach, a takim był Osiek, jak poświadcza nazwa i późniejszy zamek krzyżacki3.

Przez wieki Osiek, wraz parafą w Skórczu, należał do diecezji włocławskiej (w Archidiakonacie Pomorskim). Przynależność diecezjalną zmienił dopiero w XIX w. W latach 1818-1821 była tu tymczasowa jednostka administracji kościelnej, zwana Wikariatem Apostolskim. Mocą bulli pap. Piusa VII De salute animarum z 16 lipca 1821 r. tereny Archidiakonatu Pomorskiego włączono do zreorganizowanej (powiększonej) diecezji chełmińskiej, ze stolicą w Pelplinie. Stan ten przetrwał do 25 marca 1992 r., kiedy utworzono diecezję pelplińską4.

Skórcz i Osiek należały do dekanatu nowskiego. Z dniem 1 lipca 1934 r. biskup Stanisław Wojciech Okoniewski utworzył dekanat osiecki. Istniał on do 2000 r., kiedy to dekretem 10 sierpnia t. r. biskup Jan Bernard Szlaga przeniósł siedzibę dekanatu z Osieka do Skórcza, a to z racji rangi tej parafii w dekanacie. Tak więc Osiek teraz wchodzi w skład dekanatu skórzeckiego5 .

Osiek, do chwili utworzenia samodzielnej parafii, zawsze należał do Skórcza. Parafia ta legitymuje się średniowieczną metryką (XIII/XIV wiek). W Osieku od niepamiętnych czasów istniała kaplica na zamku, jednak źródłowo potwierdzona została w wizytacji biskupa Hieronima Rozrażewskiego w 1597 r.

Reformacja na Pomorzu znalazła wielu zwolenników, m. in. pastorzy luterscy objęli kościół parafialny w Skórczu. W Osieku wielkim ich protektorem był starosta Marcin Berzewicz. Po jego śmierci, w lutym 1596 r., jego żona kaplicę zamkową oddała katolikom. Oratorium znajdowało się - informuje biskup Rozrażewski - nad bramą wjazdową do zamku. Wdowa po Berzewiczu, Katarzyna z Wojnowskich, na nowo ją urządziła. Wizytator wspomina ołtarz i chwali niewielki, lecz dobrej roboty obraz. Kaplicę poświęcił 7 lipca 1597 wizytujący ją biskup Rozrażewski. Rezydował przy niej wówczas proboszcz ze Skórcza, ks. Kasper Happ, zaś w Skórczu utrzymywał wikariusza. W mieście w tym czasie większość mieszkańców przyznawała się do wyznania ewangelicko-augsburskiego6 .

W następnym stuleciu oratorium, razem z zamkiem, zapewne w czasie wojen szwedzkich, uległo zniszczeniu. Dlatego około 1702 r. wybudowano nową kaplicę p.w. św. Rocha na miejscu dzisiejszego kościoła parafialnego. Kaplica była patronatu rządowego, posiadała wieżę z niewielkim dzwonem. W XVIII wieku odprawiano w niej msze św. raz w miesiącu. Na jej utrzymanie i pokrycie kosztów dojazdu starosta osiecki, Łachocki, podarował parafii 2 włóki ziemi, położone w Grabowie. W sierpniu 1843 r. rządowy inspektor budowlany, Klopsch, zwrócił uwagę na zły stan techniczny budynku, szczególnie otwarte okna w wieży, którymi dostawała się do wnętrza woda i ptaki. W 1850 r. przeprowadzono remont. Jego koszty wyniosły 32 talary, z czego fiskus, jako patron, zapłacił 21 tal., zaś resztę (jedną trzecią) parafia7 .

2. Geneza parafii

Mimo uposażenia, w XIX wieku (przed 1858 r.) do osieckiej kaplicy dojeżdżał ksiądz ze Skórcza tylko 5 razy w roku, a mianowicie w III dzień świąt Bożego Narodzenia, Wielkanocy i Zielonych Świąt, oraz w uroczystość św. Piotra i Pawła, i św. Rocha (16 sierpnia). W 1858 r. problemem tym zainteresowała się Kuria Biskupia (Generalny Wikariat) w Pelplinie i poleciła dziekanowi nowskiemu, ks. Janowi Nelkemu, by zapoznał się ze sprawą celem przygotowania decyzji. Z jego polecenia odbyło się 3 lutego 1859 r. w Osieku, w mieszkaniu radnego kościelnego Antoniego Deyny, spotkanie dziekana, proboszcza skórzeckiego i przedstawicieli mieszkańców Osieka. Radnymi, a ściślej członkami dozoru kościelnego, byli wówczas A. Deyna i Jakub Kłobuch, od 1862 r. Franciszek Felchner. Wynikiem zebrania był dekret Generalnego Wikariatu Biskupiego w Pelplinie z dnia 4 lipca 1859 r. regulujący problem odprawiania w Osieku nabożeństw i kosztów dojazdu. Ponieważ parafia w Skórczu otrzymała stałego wikariusza, Kuria Biskupia nakazała, by odtąd dojeżdżał ksiądz do Osieka, poza wyżej wymienionymi świętami, co najmniej 7 lub 8 razy w roku i to w tych miesiącach, w których nie przypadały powyższe święta, tzn. by w każdym miesiącu co najmniej jeden raz była "pełna służba Boża", na którą miały się składać: suma, kazanie, katecheza i nieszpory. Ponadto dekret powyższy proboszcz miał odczytać z ambony w Skórczu i Osieku "i równocześnie wiernie i sumiennie go wykonać". Odnośnie kosztów dojazdu, to na wspomnianym zebraniu w dniu 3 lutego, mieszkańcy Osieka opodatkowali się stosownie do swego uposażenia (Klassensteuer). Z zebranych pieniędzy 1/3 otrzymywał proboszcz, 1/3 wikariusz, 1/6 organista lub kościelny i 1/6 miała pozostać w kasie na potrzeby kaplicy. Gdyby organista nie dojeżdżał, jego część przekazywano również do kaplicznej kasy. Już wówczas mówiło się o konieczności ustanowienia parafii w Osieku8 .

Powyższych ustaleń nie zawsze w pełni przestrzegano. Gdy jeden raz w kwietniu 1864 r. ksiądz ze Skórcza nie przyjechał do Osieka, od razu wysłano skargę do Pelplina. 30 kwietnia t.r. wikariusz generalny, ks. Jan Hasse, upomniał ks. proboszcza Hellasa i równocześnie pouczył, że jeżeli sam nie może tam pojechać, winien wysłać księdza wikarego. Proboszcz skórzecki tłumaczył się, że był to jedyny wypadek nie wywiązania się z umowy z powodu nawału zajęć odpustowych (wegen gewisser in der hiesigen Pfarrkiche abgehaltenen Abläße). Lecz równocześnie poskarżył się na mieszkańców Osieka, że w ogóle nie wywiązywali się z zawartej na piśmie umowy i dotychczas - mimo ustalonych stawek i upomnień - ani jednego talara od nich nie otrzymał9 .

Po rozbiorach Polski i napoleońskich wojach na Kongresie Wiedeńskim w 1815 r. ustalono nowy porządek polityczny w Europie. Do wykreślonych wówczas granic politycznych dostosowano granice jednostek kościelnych. Powyższy stan przetrwał, z niewielkimi korekturami, sto lat. Oznaczało to cały wiek pokoju. Miało to wpływ na stabilizację życia, rozwój gospodarczy i demograficzny, także liczbę powołań kapłańskich i rozwój sieci parafialnej10 . Przypatrzmy się niektórym z tych czynników.

Stan liczebny ludności Osieka systematycznie powiększał się. W 1848 r. miejscowość liczyła 400 mieszkańców, niecałe 20 lat później w 1867 r. - 680 (wzrost o 58 proc.), w 1904 r. - 1290 (trzykrotny wzrost w porównaniu z 1848 r.), a dwukrotny w stosunku do 1867 r.), w 1928 r. - 1543. Odległości od kościoła parafialnego były zbyt wielkie, żeby można było w miarę regularnie korzystać z posługi pastoralnej. Zainteresowano się odległym Osiekiem. Od 1859 r. już nie pięć razy, ale 12 razy w roku dojeżdżano tu z nabożeństwami. Pomyślano o utworzeniu samodzielnej placówki duszpasterskiej i wysunięto wstępne projekty jej granic. W 1858 r. radni, A. Deyna i J. Kłobuch, sporządzili wykaz miejscowości, które należało by włączyć do nowej parafii. Wykaz był zredagowany "na wyrost", gdyż nie wszystkie wymienione tam wsie weszły później w skład nowej jednostki. Zresztą o tym będą decydować sami mieszkańcy tych osad.

Wiek XIX charakteryzował się dynamicznym rozwojem sieci parafialnej. Oprócz wspomnianych wyżej czynników, złożyły się na to: duża gorliwość pasterska ówczesnych biskupów, wzrost powołań kapłańskich, dzięki którym można było obsadzać nowe placówki. Gdy w 1848 r. w diecezji pracowało 306 kapłanów, to po 30 latach (w 1877 r.) liczba ta wzrosła do 418. Do czasu Kulturkampfu i zamknięcia na 11 lat seminarium duchownego (1876-1887) przeciętnie rocznie wyświęcał biskup 14-21 neoprezbiterów, natomiast w okresie Kulturkampfu cyfra ta spadła do około pięciu. Biskupi tego okresu wykazywali wiele troski o rozwój sieci parafialnej. Ignacy Mathy (1823-1832) główny nacisk położył na organizację i integrację nowej diecezji oraz sprawy Wyższego Seminarium Duchownego przeniesionego z Chełmna do Pelplina. Anastazy Sedlag (1834-1856) - duszpasterz i dobry organizator - brakowi powołań kapłańskich usiłował zaradzić sprowadzaniem kleryków i księży ze Śląska; wznawiał dawne i tworzył nowe parafie (12). Tę działalność kontynuował biskup Jan Nepomucen Marwicz (1857-1886). Dbając o powołania kapłańskie, powiększył gmach Seminarium Duchownego. Z rozmachem rozbudowywał sieć parafialną: 7 parafii wznowił, utworzył 10 nowych i 10 stacji duszpasterskich - w sumie 27 nowych placówek duszpasterskich, wśród nich Osiek11 .

Erygowanie parafii (czy raczej stacji duszpasterskiej) w Osieku to także duża zasługa biskupa pomocniczego Jerzego Jeschke (1808-1881), mianowanego w 1856 r., fundatora Zakładu św. Józefa w Pelplinie i sponsora kościołów w Janowie k. Gniewa, Ostródzie, Nidzicy, Nowym Porcie. Biskup Jeschke w czasie wizytacji parafii w dekanacie nowskim w 1860 r. zwrócił uwagę na niedomagania duszpasterskie, wynikające z powodu wielkich odległości do swych kościołów parafialnych w Skórczu, Kościelnej Jani, Lalkowach i Nowem, ludności zamieszkującej liczne miejscowości i osady leśne tego terenu. Jego starania sprawiły, a może raczej przyśpieszyły decyzję. W lipcu 1863 r. proboszcz Wiktor Hellas przesłał do Kurii Biskupiej wykaz miejscowości, które należało by włączyć do nowej jednostki. Wikariusz generalny, ks. Jan Hasse, osobiście wybrał się do Skórcza, by problem przedyskutować i przyjrzeć się mu na miejscu. Oczywiście , pytano o zdanie nie tylko dziekana i proboszczów, którym miano pomniejszyć ich parafie (Barłożno, Kościelna Jania, Lalkowy, Nowe, Osie, Pączewo, Skórcz), lecz także zainteresowanych mieszkańców. W tym celu we wszystkich wyżej wymienionych parafiach należało przez trzy kolejne niedziele odczytywać z ambony pismo przysłane z Kurii i informować parafian. Mieszkańcy każdej miejscowości, które znalazły się w projekcie, mieli wybrać po trzech delegatów z pełnomocnictwami celem wyrażenia swej woli wobec delegata Kurii Biskupiej i proboszcza. Równocześnie urząd biskupi podał warunki, na jakich miało nastąpić przyłączenie do nowej parafii: 1/ opłaty, które dotąd składali na ręce swego proboszcza, teraz będą przekazywane do Osieka; 2/ mieli uczestniczyć w części kosztów budowy kościoła (parafia miała pokryć jedną trzecią wydatków); ponadto zobowiązano ich do pomocy w pracach budowlanych (praca fizyczna, zaprzęgi konne). Aby uniknąć w przyszłości nieporozumień, należało oświadczenie złożyć na piśmie, łącznie z podaniem stanu majątkowego i odległości od kościoła dotychczasowego i nowego. Kuria załączyła wzory protokołu i ogłoszeń12 . Rokowania trwały do końca roku. Ostateczne zebranie delegatów pełnomocników (Gemeinde-Repräsentanten) odbyło się 12 lutego 1864 r. Dopiero po pozytywnym zakończeniu tych formalności biskup Jan Nepomucen Marwicz dekretem z dnia 19 maja 1864 r. kanonicznie erygował parafię w Osieku.

3. Organizacja parafii

Pod względem rangi prawnej była to początkowo stacja misyjna. Pierwszym jej administratorem, a ściślej "duszpasterzem misyjnym" (Missionspriester) został mianowany w dniu 15 kwietnia 1865 r., a więc dopiero blisko po upływie roku, ks. Augustyn Kręcki (1832-1919). Nie oznacza to, że przez ten rok nic nie robiono. Natychmiast po ukazaniu się dekretu erygującego parafię przystąpiono do przygotowywania planów świątyni, gromadzenia materiałów budowlanych i finansów. Zajmował się tym proboszcz ze Skórcza, ks. Wiktor Hellas. W sierpniu 1864 r. wstępne plany były już gotowe. Kosztorys budowy wyliczono na 13 tys. talarów13 . Mieszkańcy tych terenów byli wówczas dosyć biedni. Ks. Jakub Fankidejski (historyk, parafianin z Wielbrandowa), znający stosunki ekonomiczne tej ludności, napisał w 1880 r.: "Osiek, uboga wioszczyna wśród borów i piasków"14 . Ze względu więc na ubóstwo ludności, z polecenia biskupa, wikariat generalny w dniu 7 sierpnia 1864 r. zarządził kolektę w całej diecezji na ten cel. Była to wówczas (także w okresie międzywojennym) często stosowana praktyka w diecezji. Stanowiło to znaczną pomoc dla "startującej" parafii i - jak widać - dobrze wykorzystana. W dekrecie ogłaszającym zbiórkę pieniężną podkreślono, że granitowe ciosane kamienie polne, potrzebne do budowli, zaprzęgi konne i pracę parafianie zobowiązali się dać bezpłatnie. Zapewne i entuzjazm ludności był wielki, skoro w ciągu niespełna trzech lat budowla była gotowa. Widoczna była także wdzięczna ofiarność parafian. Przykładowo, w 1870 r. w "Orędowniku Diecezjalnym" zamieszczono wykaz ofiar na Towarzystwo św. Bonifacego i św. Wojciecha. Towarzystwo to gromadziło fundusze na cele misyjne, charytatywne i budowę nowych kościołów w diecezji. W dekanacie nowskim wówczas Osiek złożył największą sumę 17 talarów, podczas gdy Nowe i Komórsk (po 13 tal.), Barłóżno (8), Skórcz (4), Bzowo (1)15 .

Poświęcenie nowej świątyni odbyło się w pierwszą niedzielę Adwentu, 2 grudnia, 1866 r. Kościół otrzymał wezwanie św. Rocha, podobnie jak wcześniejsza kaplica, znajdująca się na tym samym miejscu. Tej chwili nie doczekał proboszcz skórzecki, ks. Wiktor Hellas, który zmarł 1 lipca 1865 r. Budową kierował pierwszy duszpasterz osiecki, ks. Augustyn Kręcki. Nominację na tę placówkę otrzymał 15 kwietnia 1865 r., a więc - jak wyżej podkreślono - prawie po roku od utworzenia parafii. On też był głównym organizatorem życia religijnego, 1 kwietnia 1866 r. założył Bractwo Trzeźwości i rozbudził nabożeństwo do św. Rocha. Od 1920 r. parafia posiadała dom katolicki z salą zebrań. Konsekracja kościoła, której dokonał biskup Stanisław Wojciech Okoniewski, odbyła się 16 grudnia 1928 r. Przy tej okazji bierzmował 741 osób16 .

Wyposażenie kościoła przejęto z istniejącej dotąd kaplicy. Sporo zakupiono lub otrzymano w pierwszym roku istnienia parafii, nieco otrzymano z Pelplina, trochę podarował (kapy, welon) ks. dziekan Antoni Reetz z Tczewa (†2 IV 1864), w latach 1831-1843 proboszcz w Skórczu. Wyposażenie było więc wystarczające, choć ubogie. Inwentarz z 1866 r. wymienił m. in. mosiężną pozłacaną monstrancję, dwa kielichy - jeden darowany przez chorążynę pomorską Czapską, drugi z 1705 r. pochodzący z kościoła parafialnego z Torunia, organy zwane pozytywem, lecz nieczynne, dzwon na wieży (sygnaturka), dwa mszały, z których jeden był bardzo stary, drugi (De requiem) otrzymano z Pelplina, ornaty, bielizna liturgiczna, chorągwie, feretrony itp. Przy większości wspomnianych przedmiotów w uwagach proboszcz odnotował, że były "zużyte", "stare", "zdefektowane"17 .

Cmentarz urządzono na miejscu dawnego cmentarza cholerycznego, znajdującego się poza wsią. Tego rodzaju miejsca grzebania zmarłych istniały wówczas w wielu miejscowościach.
Ponieważ tutejszy ośrodek początkowo funkcjonował jako stacja misyjna, jej pasterz podpisywał się "duszpasterz misyjny", od chwili poświęcenia kościoła został administratorem, zaś po zakupieniu przez Kurię Biskupią gospodarstwa w Osieku, celem zabezpieczenia utrzymania duszpasterza, 31 stycznia 1872 r. został proboszczem. Nie miało to specjalnego wpływu na duszpasterstwo, gdyż ośrodek od początku funkcjonował jako parafia z wszystkimi uprawnieniami jej przysługującymi. Na zewnątrz najbardziej widoczne jest to w księgach metrykalnych, które od początku prowadzono wzorowo. Pierwszy chrzest zapisano pod datą 30 kwietnia 1865 r., dzień wcześniej dwa pogrzeby dzieci, zaś ślub 29 maja 1865 roku18 .
Patronem parafii od dawna był św. Roch. Odpust parafialny uroczyście obchodzono w sam dzień św. Patrona (16 sierpnia) i w najbliższą niedzielę. Dla pierwotnej kaplicy istniało papieskie brewe odpustowe z 9 lipca 1789 r., dla nowego kościoła wystawiono je w Rzymie 26 marca 1895 r. Wytworzył się zwyczaj urządzania pieszych pielgrzymek na odpust św. Rocha z parafii Skórcz, Grabowo, Kościelna Jania i Lalkowy ("od niepamiętnych czasów"), z Lipinek od 1915 r. - w niedzielę po 16 sierpnia. Do 1915 r. Skórcz i Grabowo maszerowały tam w sam dzień św. Rocha. W okresie międzywojennym pielgrzymowano już tylko w niedzielę. Przy parafii istniały bractwa i stowarzyszenia kościelne19 .

Terytorium. Parafię w Osieku utworzono z miejscowości dotąd wchodzących w skład różnych parafii. Największy obszar "wykrojono" ze Skórcza, a mianowicie następujące miejscowości: Osiek, Duże Wycinki, Wymysłowo, Radogoszcz, Trzebiechowo, Kalemba, Dębia Góra, Łuby, Skrzynia, Skorzenno, Błędno, Suchobrzeźnica, Pieczyska, Kasparus, Szlaga, Wierzbiny i Karszanek; z Barłożna Markocin; z Kościelnej Jani: Jeszczerz, Małe Wycinki, Przewodnik i Okarpiec; z Lalków: Jaszczerek, Jasieniec, Jeżewnica; z parafii Nowe: Grabowa Góra, Mątasek, Blizawy, Ciemny Las i Recice.

W 1926 r. utworzono parafię w Kasparusie. Wyłączono wówczas z parafii Osiek następujące miejscowości: Kasparus, Błędno, Pieczyska, Suchobrzeźnica, Szlaga i Żurawki20 .
Aktualnie terytorium parafii tworzą miejscowości: Blizawy, Bukowiny, Ciemny Las, Dębia Góra, Dobry Brat, Duże Wycinki, Duży Karszanek, Grabowa Góra, Jaszczerek, Jaszczerz, Jeżewnica, Karcznia, Kałębnica, Łuby, Małe Wycinki, Mały Karszanek, Markocin, Okarpiec, Pólko, Radogoszcz, Recice, Skórzenno, Skrzynia, Trzebiechowo, Wierzbiny21 .

Statystyka ludnościowa. Do 1928 r. parafia wykazywała stałą tendencję przyrostu ludności. W ciągu pięćdziesięciu lat podwoiła swą liczbę. Od 1929 r. widoczny jest niewielki ubytek ludności. Po drugiej wojnie światowej spadek ten jeszcze bardziej rzuca się w oczy; w ciągu 50 lat liczba parafian zmniejszyła się o ponad połowę. W ostatnim dziesięcioleciu nastąpiła stabilizacja. Sytuację tę ilustruje poniższa tabela.

Tab. Statystyka ludnościowa parafii Osiek 1867-2002
Rok Parafia Osiek
1848 402
1867 2207 680
1904 4145 1290
1926 4870
1928 4030 Kasparus 842 1543
1930 3860
1935 3780
1937 3740
1939 3735 Protestanci 120
1949 2983
1959 2790
1969 2670
1975 2500
1983 2150
1991 1850
1995 1775
2000 1750
20028 1775 800
Źródło: Schematyzmy diecezjalne 1848-2002

4. Proboszczowie22

Augustyn Kręcki 1865-1884
Jan Rakowski 1884-1893
Jan Olszewski 1894-1910
Władysław Karpiński 1910-1934
Franciszek Kalinowski 1935-†10 XI 1939
Franciszek Bulitta 1940-1946 (†19 XI 1974 Salzkotten, RFN)
Antoni Kasprzycki 1946-1948 (†20 III 1961 Jeżewo)
Jerzy Liebner 1948-1949 (†3 VIII 1950 Osiek, zm. w Tczewie)
W czasie choroby ks. Liebnera funkcję tymczasowych administratorów pełnili: ks. Franciszek Znaniecki (wrzesień-2 października 1949) i ks. Franciszek Hintz (25 października - 20 grudnia)
Bolesław Jeka 1949-1955 (†12 VI 1967 Osieczna)
Klemens Ponka 1955-1958 (†18 VI 1963 Obkas, zm. w Świeciu
Franciszek Roskwitalski 1958-1985 (†20 V 1997 Osiek)
Kazimierz Giersz 1985-1996
Dr Zdzisław Ossowski 1 VII 1996 --› Ad multos faustosque annos!

Przypisy
1 Ks. R. Frydrychowicz, Osiek, (w:) Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, pod red. B. Chlebowskiego ii., t. 7, Warszawa 1886 s. 632; Diecezja chełmińska. Zarys historyczno-statystyczny, Pelplin 1928, s. 475-478; R. Landowski, Nowy bedeker kociewski, Gdańsk 2002, s. 309.
2Ks. K. Kantak, Dzieje Kościoła polskiego, t. 1, Gdańsk 1912, s. 85; S. Mielczarski, Misja pruska św. Wojciecha, Gdańsk 1967, s. 65-70; J. Milewski, Szlakiem prawdy i legendy o świętym Wojciechu na Kociewiu, Starogard Gd. 1993, s. 10.
3J. Heise, Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen, Bd. 1 (Pommerellen), Danzig 1884-1887, s. 190.
4Ks. A. Liedtke, Zarys dziejów diecezji chełmińskiej do 1945 roku, Pelplin 194; ks. W. Szulist, Przeszłość obecnych obszarów diecezji pelplińskiej do 1772 roku, t. 1, Pelplin 2000; ks. A. Nadolny, Zarys dziejów diecezji chełmińskiej i pelplińskiej, (w:) Rocznik diecezji pelplińskiej 1995. Spis parafii i duchowieństwa, Pelplin 1995 s. 17.
5Miesięcznik Diecezji Chełmińskiej 6:1934, s. 421-422; Miesięcznik Diecezji Pelplińskiej 9:2000, nr 7-8, s. 381.
6A. Mączak, Reformacja i kontrreformacja w Prusach Królewskich, (w:) Historia Pomorza, t. 2 do roku 1815, pod red. G. Labudy, Poznań 1976, s. 405-415; ks. W. Szulist, dz. cyt. s. 124-138; Diecezja chełmińska. Zarys historyczno-statystyczny, Pelplin 1928, s. 76; Vistitationes Archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozrażewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae, curavit S. Kujot, Fontes 1:1897, s. 78, t. 2:1898, s. 320.
7Archiwum Parafialne w Osieku (dalej: APO), Acta betr. die Kirchen-Rechnungen und Inventarien 1858-1864, sygn. B 2, k. 19-21; Acta betr. Etat für die Vermögens-Verwaltung der kathol. Pfarrkirche ad St. Rochum zu Ossiek 1851-1880, sygn. B 13.
8APO Acta betr. die St. Rochus-Kapelle zu Ossiek 1843-1933, sygn. A 22, k. 4-6.
9Tamże.
10Ks. W. Szulist, Przeszłość obecnych obszarów diecezji pelplińskiej w latach 1821-1918. Cz. II. Lata pruskiej stabilizacji 1815-1918, Studia Pelplińskie, t.31:2002, s. 9-62.
11Schematismus des Bistums Culm mit dem Bischofssitze in Pelplin, Pelplin 1904, s. V-VII i 344-346.
12Pismo z 10 sierpnia 1863 r. G.W. 3830. APO Acta betr. die St. Rochus-Kapelle, sygn. A 22, k. 6-13.
13Amtliches Kirchenblatt für die Diöcese Culm 7:1864, nr 10, s. 1.
14Ks. J. Fankidejski, Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej diecezji chełmińskiej, Pelplin 1880, s. 270.
15Amtliches Kirchenblatt für die Diöcese Culm 7:1864, nr 10, s. 1, 13:1870, nr 15, s. 7.
16Schematismus des Bisthums Culm, Pelplin 1867, s. 180; Diecezja chełmińska…, s. 475; APO Acta betr. die St. Rochus-Kapelle, sygn. A22, k. 25-28.
17APO Acta betr. die Kirchen-Rechnungen und Inventarien. (Inventarium der kath. Pfarrkirche zu Ossiek pro 1865), sygn. B2, k. 17-21.
18Pierwszy chrzest: Katarzyna Bukowska, ur. 28 IV, ochrzczona 30 IV 1865, zmarła jako K. Górska 7 XI 1943 r. Pierwsze pogrzeby 29 IV 1865: Józef Flizik (6 mies.) i Franciszka Haser (2 mies.); pierwsze pięć zgonów to niemowlęta 2-9 miesięczne. Pierwszy ślub: Antoni Ołoś z Milewka (Nowe), wdowiec l. 30 i Julianna Deyna, panna l. 28 z Osieka
19Diecezja chełmińska…, s. 476; APO Acta betr. die St. Rochus-Kapelle…, sygn. A22, k. 20-23.
20Diecezja chełmińska…, s. 463.
21Rocznik diecezji pelplińskiej 2002. Spis parafii i duchowieństwa, Pelplin 2002, s. 296.
22Ks. H. Mross, Słownik biograficzny kapłanów diecezji chełmińskiej wyświęconych w latach 1821-1920, Pelplin 1995; ks. F. Bulitta, Aushilfe in Westpreußen, (w:) S. Samerski, Priester im annektierten Polen. Die Seelsorge deutscher Geistlicher in den an das Deutsche Reich angeschlossenen polnischen Gebieten 1939-1945, Bonn 1997, s. 75-81; Schematyzmy diecezjalne 1848-2002; Archiwum Kurii Biskupiej Pelplińskiej, Akta personalne.

Bibliografia

Fankidejski J., Utracone kościoły w dzisiejszej diecezji chełmińskiej, Pelplin 1980.
Frdrychowicz Romuald, Osiek, (w:) Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, pod red. B. Chlebowskiegi ii., t. 7, Warszawa 1886, s. 632.
Heise J., Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen, Bd.1 (Pommerellen), Danzig 1884-1887, s. 190-191.
Historia Pomorza, t. 1-3, pod red. G. Labudy, Poznań 1969-1996, t. 4, Toruń 2000.
Landowski R., Nowy bedeker kociewski, Gdańsk 2002.
Liedtke A., Zarys dziejów diecezji chełmińskiej do 1945 roku, Pelplin 1994.
Mross H., Słownik biograficzny kapłanów diecezji chełmińskiej wyświęconych w latach 1821-1920, Pelplin 1995.
Mielczarski S., Misja pruska św. Wojciecha, Gdańsk 1967.
Milewski J., Dzieje wsi powiatu starogardzkiego, cz.2, Gdańsk 1968.
Nadolny A., Zarys dziejów diecezji chełmińskiej i pelplińskiej, (w:) Rocznik diecezji pelplińskiej 1995. Spis parafii i duchowieństwa, Pelplin 1995, s. 9-20.
Szulist W., Przeszłość obecnych obszarów diec. pelplińskiej do 1772 roku, t. 1, Pelplin 2000.
Tenże, Przeszłość obecnych obszarów diecezji pelplińskiej w latach 1772-1821. Okres przejściowy, Studia Pelplińskie, t. 30:2000, s. 253-272.
Tenże, Przeszłość obecnych obszarów diecezji pelplińskiej w latach 1821-1918. Część II. Lata pruskiej stabilizacji 1815-1918, Studia Pelplińskie, t.31:2001, s. 9-68.

Diecezja chełmińska. Zarys historyczno-statystyczny, Pelplin 1928, s. 475-478.
Schematyzmy diecezjalne 1848 - 2002.
Amtliches Kirchenblatt für die Diöcese Culm R.7:1864, nr 10, s. 1; 13:1870, nr 15, s. 113.
Miesięcznik Diecezji Chełmińskiej 6:1934, s. 421-422.
Miesięcznik Diecezji Pelplińskiej 9:2000, nr 7-8, s. 381.

Visitationes Archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozrażewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae, curavit S. Kujot, Fontes 1:1897-3:1899.
APO Acta betr. die St-Rochus-Kapelle zu Osiek 1843-1933, sygn. A 22.
APO Acta betr. Kirchen-Rechnungen und Inventarien 1858-1864, sygn. B 2.
APO Acta betr. der Etat für die Vermögens-Verwaltung der kathol. Pfarrkirche ad St. Rochum zu Osiek 1851-1880, sygn. B 13.